Lorenzo Brozzu, poeta e minatore in Belgio, ha rappresentato la storia e l'esistenza con linguaggio potente e genuino
Lo spopolamento di tanti paesi sardi, ora drammatico e senza possibilità di ripresa, è collegato anche all'emigrazione in Belgio: iniziò già nel 1946 con la richiesta di manodopera da parte del settore carbonifero belga.
Nei bacini minerari, che tra gli anni Cinquanta e Sessanta ebbero una consistente presenza sarda, si lavorava e viveva in condizioni disumane. Solo dopo la tragedia di Marcinelle, nel 1956, si iniziarono ad attivare norme di sicurezza e la dotazione di maschere antigas. Il lavoro dei minatori, massacrante e in condizioni estreme, si svolgeva e diramava in stretti cunicoli, alti talvolta solo 40 centimetri e alle proibitive temperature di 45 gradi.
Tanti padri di famiglia e giovanissimi sardi, alla ricerca di un futuro migliore malgrado i rischi elevati, alimentarono e segnarono una delle pagine più dure e dolorose dell'emigrazione.
La sofferta esperienza della miniera segnò e determinò profondamente anche l'esistenza del poeta Lorenzo Brozzu (Chiaramonti 1934 – 2000) che, in anni giovanili, raggiunse la regione storica mineraria del Borinage, nel sud-ovest della Vallonia, a chircare menzus sorte in un'area crucciale per l'immigrazione.
L'immigrazione rappresentava la sola forma di riscatto possibile e orizzonte praticabile per sfuggire a un contesto di povertà e di stenti senza opportunità; per Lorenzo significava una coraggiosa unica risorsa per cambiare il proprio destino e affermare la propria dignità umana e sociale.
Nonostante la giovanissima età aveva sperimentato l'insensibilità del genitore, ricordato come figura di assoluto padre-padrone, ma anche la condizione di bambino servo-pastore, a custodire un gregge nelle campagne di Lerru, e appena adolescente zoronateri, senza possibilità di frequentare un minimo di scuola; la narrativa dell'infanzia ritornerà costante argomento, di matura riflessione personale e critica, per numerosi racconti in limba.
A La Louvière, nel sito de Bois-du-Luc (attualmente Patrimonio mondiale UNESCO), che in base al protocollo italo-belga “prevedeva l'invio di minatori in cambio di carbone”, si faceva ampio ricorso alla manodopera italiana e Lorenzo, appena diciassettenne, fece così ingresso nelle viscere della terra belga; tra pozzi e anguste gallerie lavorò nell'area mineraria di Mons, stabilendosi ad abitare nel centro di Flénu, comune con una rilevante presenza di sardi e riconosciuta “enclave” di tzaramontesos.
A venticinque anni è già minato dalla silicosi e la malattia gli ruba la giovinezza e la vigoria. La silicosi professionale è invalidante e irreversibile, la stanchezza diventa cronica e da giovane vive l'inesorabile declino: assiste “impotente al naufragio della propria salute fisica”.
Invalido e pensionato rientra alla natia Chiaramonti, e alla sua luminosa casa di Prammas, nella speranza che l'aria collinare possa lenire le gravi problematiche respiratorie. La vita sarda è salubre, e si rivela determinante e ispiratrice lirica, soprattutto nella maturazione della naturale passione poetica e nella stimolante frequentazione dei tanti poeti sardi, cui si confronta con successo nei diversi premi letterari. Vinto dal male, che definiva sa mala sorte mia, scompare in una radiosa giornata primaverile del 2000.
Lorenzo Brozzu è stato poeta di intenso e sofferto respiro lirico; sviluppa, nella maturità e frequentazione dei selettivi premi letterari degli anni '70, '80, '90, l'affinato scavare interiore, i trasalimenti dell'animo ed il profondo senso di partecipazione ai significativi modi della convivenza umana in valori civili e umani.
Con linguaggio potente e genuino ha rappresentato, storia ed esistenzialità umana, ed espresso un universo di pensieri, idealità e passioni dominate dal rimpianto dello scorrere del tempo e le orme amare di tante vicende di vita, segnate da dolore e sconfitte.
SU GIARDINIERI
So unu giardinieri de lamentos,
abbados cun sas lagrimas de dolu,
chi nd'essin, pro m'estire 'e disconsolu,
da-su cantaru abbertu 'e sos ammentos.
Cando fia bestidu 'e gioventùra,
de brios, de salude e de isperas,
cattigaia totu sas pasteras,
semenendebi spinas de amargura.
Buffaio sa vida cun S'amore
da-e sas rosas appena brotadas,
basadas de lentore e profumadas
in sas laras pintadas de candore.
Cantas trizzas infustas de lugura
sa gianna de su coro m'han abbertu;
e cun laras de fogu m'han offertu
sonnios de paghe, basos de dulzura.
Cantas pupias! Ah, cantas pupias
m'han pedidu calore. E deo, frittu,
mai lis hapo offertu unu risitu,
cand'han piantu in sas palas mias.
Cun s'ingannu malignu, che un'astore,
pissighia sas columbas biancas;
e da-chi m'intraian in sas francas,
lis ispilia sa 'este e s'onore.
Fia diciosu in su giardinu amenu,
ninnad'in d'unu banzigu 'e majia
dae sas rosas, ch'eo pagaia
cun punturas de ranzigu velenu.
Sos annos, che-i su 'entu sun bolados.
In s‟ispiju 'e sa vida, unu manzanu,
mi so 'idu, incrispidu e pili-canu
rimpianghende sos tempos passados.
Ca, sas rosas ch'haian fattu riccu,
cuddu giardinu meu fioridu,
mi l'han lassadu tristu e isfrunidu,
bestidu solu de raminzu siccu.
So unu giardinieri 'e raighinas
chi mi ch'han ingullidu sas isperas,
da-ue brotan rattos de chimeras
cun mattulos de penas e ispinas.
CAMINA FRADE MEU
Camina, frade meu,
camina.
Su viaggiu paret longu,
ma est sa vida ch'est curza.
Da-e s'adde a su monte,
da-e su monte a s'adde,
traversende chesuras e ruos.
Sambenat su coro tou,
lagriman sos ojos tuos.
In su caminu 'e sa vida
chircas sa lughe pro s'anima tua:
lughe de isperas,
funtanas de ogni bene,
abba pro s'anima sidida,
pane... pane tostu,
infustu de samben e suore.
Rues, ma su profumu 'e sa terra
ti dat incantos e brios
e cando ascias sos ojos
bides sa lughe
in d'una notte niedda.
Pesadinde e camina,
frade meu;
anda.
Su viaggiu est longu,
ma est sa vida ch'est curza.
CANDO MORIT SU DIE
Cando morit su die,
in brazzos a sa notte,
m'agato prejoneri in brazzos tuos:
cadenas 'e deliscias
chi mi torran sos brios.
E mi ninnas:
in su calore tebiu de s'intimidade,
in s'unda 'e sa dulzura,
in nues de carignos
chi mi giughen a chelu.
E s'iscadenat una tempesta 'e fogu
intro sas benas,
chi brujat dogni male,
ogni dolore,
ogni turmentu,
e azzendet s'amore.
…
Sos respiros si calman,
s'appasigan sos coros,
e a pagu a pagu
su sonnu, 'elosu,
ti nd'istrazzat a sas bramas mias.
E dormis
a costazu meu
e ti miro:
miro sos pilos de prata,
sos ojos,
ue m'ispijo ogni manzanu,
sa cara 'e sos annos,
sas laras consumidas dae sos basos.
Ma ses bella
morta in brazzos mios:
e sun trint'annos
chi ogni sero moris,
cando morit su die...
in brazzos a sa notte.
PISSIGHENDE SAS NUES
(A sos drogados)
Sezis naschidos in domos de lughe,
pienas de dulzura
e cantones de libertade.
Hazis postu ferradas a balcones,
filuferru pungosu in d'ogni gianna
e a intro bos faghet cumpagnia
sa notte fittiana.
Su telarzu 'e sa vida
bos hat tessidu pamentos de seda
in caminos orizados de prata;
los hazis cobertos de ispinas
e pentumas de disisperu.
Sezis sulchende s'aera
cun ispadas de arcanos disizos
pro incunzare neula
in s'arzola 'e matulos de penas.
Sezis chirchende farina
in mulinos ruinzados,
pro suigher pane,
pesadu cun madrija de lagrimas ranzigas
e lu cogher in furros de traschia:
che-i sa mirada,
che-i sos sentidos
imprejonados in su mossu 'e su dolore,
ue su coro est buddende de bramas
pro unu raju 'e sole
in su puttu de sas isperas mortas.
E sezis solos,
bezzos a vint'annos,
solos in d'un'inferru 'e umbras
brujende sa gioventura
pro unu punzu 'e sonnios.
Su sole ch'est aissegus
de sas berritta 'esu monte;
est ora 'e torrare a s'ama,
anzoneddos perdidos
in littos de chimeras.
A SA CUMPAGNA MIA
Su die pissighit sa notte
in d'una arzola tunda
ue pissigo sa vida
fuende sa tenazza 'e su tempus
chi chena dolu mi truppiat
su licore 'e gioventura.
Ma non tremo; tue andas cun megus,
aggiottulada a s'umbra mia
ue has lassadu s'impronta
de sos suspiros chi brujan ancora
sutta sa chijina 'e sos disizos.
S'ierru, filonzanu de chelos de ranzolu,
in su telarzu 'e sos annos,
m'hat tessidu sa 'este 'e sa 'ezzesa
e su entu, urulende sa traschia,
mi ch'assizzerat a su chizolu iscurigosu
de sos lijos ammentos.
Ma non tremo; che ses tue
a m'offrire pasteras de 'eranos
cun dulches miradas, da ue buffo
peraulas e promissas de chelos isteddados:
consolu, carignos, abbrazzos
chi m'abbian sas isperas.
Sa cantone, chi a boghe ispalattada cantaia,
ammajadu dae su profumu tou,
s'est ingalenada in sas laras mias
consumidas de 'asos;
e sonniat chi sa luna, cumprize e risulana,
cun d'una puma 'e prata,
accordet sa chiterra istonada
pro ispronare ancora in su banzigu canu,
poesias e serenadas de amore.
Su die pissighit sa notte,
sa notte che tragat su die
e in sas anderas mias de sos cras,
falat sa fiocca 'e sos rimpiantos.
Ma non tremo; cun tegus a manutenta
m'incamino accisadu e serenu
pro abbojare s'interinada 'e sa vida.
S'INTERINADA 'E SA VIDA
Sa 'inza mia est morta e a s'accua,
tottu s'annu la luzzigo che lizu,
dendeli attera cara, atteru chizu;
ma, mancari la cure non dat ua.
Cantu dolu mi das, cantu dolore!,
su t'ider ingroghida e chenza alenu,
solu ti estit unu zuffu 'e fenu,
cun chelos de ranzolu e de mugore.
Cantat sa tonca in sas siccas carenas
de sa pira, sa mendula, sa nughe,
chi sa crudele 'ezzesa hat postu in rughe
umpare a mie garrigu de penas.
Finzas sa riccia e brunda chijura,
chi deris ti fruniat de incantu,
oe a nieddu s'hat tintu su mantu
pro s'intonare cun sa sepoltura.
Sa 'inza mia est morta e sos licores
suos mi mancan, ca so chenza briu;
e mortu so, mancari sende 'iu
in sa chijina fritta 'e sos ardores.
Cantu tempus, ma cantu nd'hat passadu
dae s'ulimu 'uttiu, ultimu ticcu?
Mi faddit sa memoria e s'afficcu
de m'ammantare ch'hapo sutterradu.
Oh, ammentos, torrademi un'istante
cale fit su profumu incatadore,
su sabore ch'haiat, su colore,
s'ultima temenaja, ultima amante!
Ma sos ammentos, che-i sas isperas,
restana nudos e isconsolados,
bestidos de antigu, ammalmiados,
intro sa tumba 'e sas molta chimeras.
Sa 'inza est morta e-i sa vida mia
hat postu fattu a issa, imboligada
a sa pidiga e triste interinada
ch'est su giannile 'e sa fritta agonia.









