Giuseppe Concas “Mutzigone” di Bolotana, poeta popolare tra poesia cantata estemporanea e componimenti dal tratto meditativo
In tanti paesi della Sardegna è ancora forte il coltivo della tradizione poetica e il legame culturale di comunità alla forma estemporanea “a bolu” e alla composizione meditata “a taulinu”; la poesia, veicolante elemento identitario, è potente mezzo di valorizzazione-salvaguardia del patrimonio limba e del diffuso istintivo lascito di cultura orale che rappresenta una significativa parte del “bagaglio genetico” espressivo dei sardi.
A Bolotana, la tradizione del verso rimato tra l'Ottocento e il Novecento, ricorda le rappresentative figure di Bachisio Raimondo Basolu (1843-1876), di Bachisio Raimondo Carboni-Enne (1852-1935) e Costantino Longu (1904-1978), ma tantissimi hanno seguito l'eredita lirica popolare locale con vivacità e talento. Un aedo stimato e apprezzato dalla comunità del centro marghinese – per aver fatto convivere, e alimentato vicendevolmente in armoniosa creatività, la poesia cantata di immediata veloce elaborazione e quella scritta con tratto meditativo – è stato Giuseppe Concas, noto popolarmente come “Peppe Mutzigone”.
Giuseppe Concas (Bolotana, 2 settembre 1932 – 4 giugno 2024) ha rappresentato, con i suoi innumerevoli scritti, un vero e proprio sidhadu di memorie storiche collettive che documentano significativi eventi religiosi (Natale, Epifania, Pasqua e festa Santu Zuanne) e sociali (associazionismi culturali, AVIS, attività Pro Loco e Su Cuncordu); descritto in versi il mondo schietto e genuino del lavoro, con i luoghi e i suoi abitanti narrati in modo diretto e cuore.
Da poeta, consapevole del ruolo fondamentale di testimonianza, ha tracciato un ideale ponte culturale per comprendere, custodire e trasmettere i fondamentali ricordi ed esperienze vissute all'interno dell'universo paesano, esaltando quotidianità e tradizioni con senso di radice e identità. Numerosi i compaesani che figurano protagonisti di componimenti d'occasione, caratterizzati da una ricca aneddotica rivelatrice di caratteri, condizioni sociali e spesso storicizzati nel ruolo comunitario e nell'essenziale funzione esemplare di umanità e valori. Nato nello storico rione Coronas, fucina di poeti e luogo di memorabili antiche dispute in otadas, è da considerarsi un figlio d'arte: il padre, Tziu Zuseppe, è ricordato come una “perla” dell'improvvisazione locale..
L'opera del Concas è stata raccolta e curata per la pubblicazione da Luigi Ladu – ideatore del sito omonimo, incentrato principalmente sulla letteratura in limba e pubblicistica a carattere culturale, ora gestito con continuità dalla figlia Loredana e Danilo Pira – nel volume Versos de vida paesana; nella prefazione all'ampia raccolta lirica ne ripercorre la biografia e poetica, evidenziando la semplicità espressiva e naturalezza dell'autodidatta, legato alle forme di “legittimo improvvisatore”, capace di non stravolgere l'innato “originale modo di esprimersi”. La monumentale pubblicazione, di oltre cinquecento pagine, è da considerarsi una vera e propria “Opera omnia” dell’autore marghinese. In considerazione della vasta produzione poetica, viene da ritenere che il “poetare” – in cui concilia forma e contenuti; ossia una poesia significante e di significato – sia il suo linguaggio d’uso comune e identificativo del suo abituale discorrere, ragionare e comunicare. La capacità narrativa e di sintesi del poeta è rappresentata, in modo chiaro, dal blocco di sonetti (ben oltre gli ottanta) che chiudono l’opera con un vasto campionario di argomenti trattati. Nelle composizioni di “Peppe Mutzigone”, sviluppate con senso di memoria e rivissute con una emozione presente e partecipe, figurano soprattutto gli amici di una vita e un distintivo materiale “documentario” che garantisce la conservazione di preziose umanità.
La biografia del poeta, redatta da Luigi Ladu, evidenzia la formazione agro-pastorale e la volontà di “sperimentare diverse possibilità nel mondo del lavoro”; esperienze che lo portarono a maturare come operaio dipendente e successivamente sviluppare attività di piccolo imprenditore e autotrasportatore. Inoltre, “è stato tra i fondatori dell'Associazione Cacciatori di Bolotana, impegno che ha voluto, fosse dedicato, maggiormente alla salvaguardia della selvaggina e al riguardo dell'ambiente”.
Amada Poesia
Amada poesia ses sa mama
sentimentale in su ghi tratasa
zenerosa festosa ue ti agatasa
non solu in su sardu panorama
ma in sas iscolas tenes fama
de ‘onzi cultura nde allatasa
possedisi naturale una vena
pius nde dasa pius sa tita prena.
E chissà dae cantos ses chircada
ma doverosa rispondese a totu
e de su coro s’intende su motu
ue abitasa in donzi contrada
benis de ‘onzi zenere cantada
solistas e gruposo a fiotu
su festante allegru ista seguru
cuncordoso e tenores puru.
Presente in’orasa ‘e tristura
a su dolu s’azudu non negasa
cun sa rimada disinvoltura
li das corazu e bil’ispiegasa
ho poesia cun frases allegrasa
meighina est sa segunda cura
ca tenese unu donu naturale
talentu e pro s’ateru morale.
Sentida dae s’intragna essis pulida
e bolas lestra che-i sa fantasia
fina sa mama santa concepida
a su fizu sa vergine Maria
lu caretzada li cantada s’anninia
in poesia drommi coro ‘e vida
ca tue s’ispiritu rifornisi
e-i sa carena ischidasa e dromisi.
A Nostra Sennora
Commossu sos ogros mi had’infustu
preghende inbrenugadu a manu zunta
in’Ortachis prò sa Vergine Assunta
venerada sa die ‘e mes’austu.
Susu e su nodu, e crastu robustu
‘e fronte a s’istrada in prima punta
adorandela in bene li pregunta
nandeli bisonzosu so de custu.
Da grazia a s’intera umanidade
lo nutri cun valore Cristianu
vida coraggiu a chi es pagu sanu
e sollievu a sa povertade.
Ca s’opera ona es caridade
si a unu andande male das sa manu,
e si das’ assistenza a s’anzianu
ses pro nostra Sennora veru frade.
Dae s’ora, e sa Madonna est’in su Chelu
bie custu mundu ammentadinde
cuntenta si bene ses faghinde
daghi osservas su Santu Vangelu.
Ca e sa vera e giusta preghiera
de su pagu chi tenes sin’de dasa
de b’istare tottu menzus crasa
paghe serena in totta s’isfera.
Sa Preghiera chi d’àppo fattu oe
in su monte sentidu cun’amore
torren sanos a ti rendere onore
sa Missa Santa e su duamiza ‘e noe.
Antigos Poetas
Su primmu poeta chi an intesu,
fit sa fin’e su millebattoghentos,
Antoni Canu, piscamu tattaresu.
Unu de sos pius mannos monumentos
litterados sardos pubblicados,
limba rimada, medas argumentos.
E Araolla los at ammentados,
sighit de sos martires s’istoria
iscrittos cun limbazos variados.
E de Pedru Pisurzi sa memoria
omine de cultura e fantasia
parracu, in Tissi tentu at gloria.
E in tota sa sarda poesia
abe, anzone in juspu at presentadu,
attenzione a s’umana zenìa.
Zuanne Pedru Cubeddu at dedicadu,
connottu comente Padre Luca,
unu bellu fiore delicadu.
Sa ruridine e de su cuccu sa zucca,
s’ainu e puru uriu leone,
a sa femina onesta abbert bucca.
E Franziscu Brandinu in sa cantone
cappuccinu connottu Giammaria,
si es classificadu unu mazzone.
Biet lontanu cun sa fantasia,
de sos trassistas si ponet in mesu
sighit sos furbos de sa mazzonia.
E Murenu su maccumeresu
in carch’iscrittu at fattu isegu:
donu ‘e natura bier attesu.
Maricari a battor’annos zegu,
cun d’una mente lucida e ladina
si es fattu da issu essende legu,
Sa preiga in sa Missa e-i sa luttrina
in limba ‘e Logudoro at cunvertidu,
iscrittu at “Abba ‘e una pischina”.
S’isporcu dae lontanu at bidu
e s’este a narrer male avventuradu,
a Bosa e-i Su Campu fioridu
E Pauliccu Mossa amore at dadu
intrande armoniosu in donzi zanna,
e at s’isola sarda illuminadu.
Dae sa domo sua de campagna
sa zente in donzi trettu faghet gaia
de cantigos a tonu a boghe manna.
Sa Cazza a ischèliu e Badde Mala d
e musica a donz’anima es recreu,
cantigos de puzzones dae onz’ala.
Su senti meritu de Peppinu Mereu,
puru improvvisadore de talentu,
ma paga vida li at dadu Deu.
A lettu iscrittu at Su Testamentu
e profundos sonettos at lassadu
in s’ora trista de su patimentu.
Cuncordos e tenores an cantadu
peri sos palcos bestidos de laru:
de sos mannos poetas valutadu.
E-i su desulesu Montanaru
at fattu in Barbagia sa regorta
e de dare no es bistadu avaru.
Senza sa pila de Alessandro Volta
e luminosa de martu sa luna
e-i s’amore a sa comare morta.
Desulo iscrittu tind’at una
Antiogu s’erede a rima estesu
ammentu immortale ite fortuna.
E Franziscu Mannu ottieresu,
coltu generosu e soziale
nobile magistradu e at difesu
contra su regime feudale;
e sa ricchesa sua ‘e riguardu
donadu ada pro un’ispidale.
Contra s’oppressore at tentu azzardu
a sos Barones de sa tirannia
iscrittu ada su Patriottu Sardu.
Unu innu populare in poesia
tradottu in tres limbas pubblicadu
meritu e onore a issu ebbìa.
Bolotana
Est sa fortuna de ‘onzi abitante
a de ch‘istare soddisfazione
esposta defronte a su levante
a mesu pala in nd’unu costone
tenet unu bellu bastione
ch’est a lu visitare interessante
de cantu est bene collocada
est da-e sas tempestas riparada.
Sas piantas chi vicinu-vicinu
da’ idda sunt cunsideradas
friscas che rosas e ossigenadas
‘onzi istagione han su verdolinu
paren’ de oro o de placa argentadas,
de cantu est preziadu s’elighinu,
ti frimmas, los fissas e los miras
e aera sana cuntentu respiras.
Cantu sun bonas sas abbas locales
lebias friscas puras e sanas
scatturini accurzu sas funtanas
de bonos sabores minerales
curren’ da-e sas venas naturales
arrivan' da-e montagnas lontanas
chenza b‘esser de s‘omine sa manu
pro consolare su genere umanu.
Su manzanu su sole arrivat prontu
chenza mancare a s‘appuntamentu
e mai de ispesa hat fattu contu
est de gratis su riscardamentu
chena nos lassare unu momentu
finzas chi arrivat s’ora e su tramontu
cun su faru fissu e lughe azzesa
dat saludu, benessere e richesa.
A su tramontu e a oras mattutinas
ti faghet sa montagna su sorrisu
cantigos de puzones e selvagginas
paret in terra unu paradisu
curren’ sos rios da-e sas collinas
su murmuriu insoro dana s’avvisu
sunt naturales tottu sos donos
una musica de cantigos e sonos.
Bolotana centrale in cumpanzia
de s‘isola intera ‘e sa Sardigna
laboriosa ospitale e digna
est favorida in s‘economia
como salvada già cheret ebbia
da-e s’infame manu maligna
chi ponet sos fogos in s’istiu
pro distruer pianta, corza e chiu.
S’Omine
Sa conca umana a meda cumpresu
subra vivinde no’ si da riposu
e pro’ ischire prusu s’istudiosu
ma ch’este ancora e su confine attesu.
Cun s’ogru naturale s’este azzesu
biede s’universu luminosu
ma non piusu in su confine iscurosu
ue sa manu e chie lu ha suspesu.
Finas c’addurada in sa terra in mesu
magari e iscobertas es famosu
su tempus lu ponede dubiosu
ca totta s’enerzia c’ hada ispesu.
Ista sempre attentu e mira fissu
purgande sa zusta veridade
ca t’ha dadu prena libertade
naturale in su chi tes permissu.
Anda sempre in su bonu ca bes’issu
in su caminu de sa realtade
poi confine be s’eternidade
sa lughe Santa e su Regnu Promissu.
Ca pro’ no salvare dae s’abissu
a tottu s’intrea umanidade
s’amben’ e suore a volontade
sutta sa rughe, poi crocifissu.
Su Sambene
Su sambene mantènede in vida
su criadu essere mortale,
a donzunu, si mancat, bistat male
su chi mantenet sa carena ischìda.
Faghet dae su coro sa partida
ca es su serbatoiu centrale,
allattada sa vena naturale
de totu sos organos es guida.
E totu ois in custos vint’annos
azis meda sambene regortu
pro salvamentu de minores e mannos,
dande a sa famillia cunfortu
alleviande penas e affannos
e sanande unu mesu mortu.









