Benvenuto nel Sito dell`Associazione Culturale Messaggero Sardo
Salvatore Lay Deidda, sacerdote e autore del grande poema epico sulla figura di Amsicora
E’ frequente, nella storia letteraria poetica sarda, incontrare figure che -pur rivestite della dignità sacerdotale- hanno amato comporre versi in “limba patria”; spesso otavas o sonetos tramandati per tradizione come frutto della memoria popolare. Di pregevole originalità e ben documentate grazie alle diverse pubblicazioni esistenti (es.: vedi la collana I grandi poeti in lingua sarda, Edizioni Della Torre a cura di Salvatore Tola) le Cantones di Pietro Pisurzi, parroco di Bantine nel XVIII secolo, e del celebrato padre Luca Cubeddu di Pattada o l’opera di Babbai Pietro Casu di Berchidda, letterato di assoluto rilievo nella cultura del Novecento sardo. Tra questi “grandi” possiamo certamente annoverare anche Salvatore Lay Deidda (Desulo 1920 – Tonara 1951). Nonostante la brevità dell’esistenza mise a frutto la naturale dote di raffinato poeta pubblicando Nenie nuragiche, Cantones de monte con la prefazione del prof. Giovanni Sulis, il noto Nanneddu amico di Peppino Mereu, e completando il grande poema epico Amsicora, composto di venti canti e 1143 ottave. L’opera, scritta in parlata desulese e pubblicata postuma dalla Amsicora Edizioni di Salvatore Lai, ricostruisce lo scenario storico delle vicende di Amsicora: primo “patriota sardo” e protagonista della sfortunata ed eroica rivolta che legò i sardi pelliti ai cartaginesi, per contrastare l’arroganza espansionistica del potere romano. Sono gli anni della seconda guerra punica e Raimondo Carta Raspi (Storia della Sardegna, Mursia) riporta che “anima della rivolta fu Ampsicora che su tutti primeggiava per autorità e ricchezze”. Amsicora, nel 215 a.C., risulta innalzato al ruolo di supremo Giudice e lo stesso Livio (XXIII, 32.) ne documenta l’elezione: “Hampsicora, qui tum auctoritate atque opibus longe primus”. Il poema di Lay Deidda è vibrante d’amore per la Sardegna ed il cuore ribelle della Barbagia-Gennargentia, che contrasta con spirito audace gli invasori, consacrato ad estremo baluardo di libertà ed identità in una cornice dal paesaggio suggestivo. I diversi personaggi sono rappresentativi di valori civili e morali: l’eroe Amsicora identifica la sapienza e la giustizia; il figlio Iosto l’istintività giovanile ammantata di coraggio e Desulina, che simboleggia il ritratto ideale della figura femminile, è “come le donne della Barbagia -secondo quanto affermato dal professore Manlio Brigaglia, in un convegno storico sassarese- pronte a piangere i morti nel modo più profondo, nella forma dell’attitu, e a combattere energicamente quando serve”. Salvatore Lay Deidda, secondogenito di un modesto artigiano desulese, visse nella sua comunità d’origine, svolgendo l’attività di pastorello, fino ai diciotto anni. Avviato ed aiutato negli studi dallo zio Francesco Deidda, potè compiere con successo gli studi classici a Cagliari e Benevento e quelli teologici nella facoltà di Napoli. Travolto dalla passione poetica e da una intima predisposizione “di affetto per gli umili e la sua gente”, corona la vocazione religiosa con l’ordinazione sacerdotale nel settembre del 1947. Nominato parroco di Tonara, concilia ministero ed impegno sociale nella mirata attenzione per l’associazionismo dei pastori; coltiva un’intensa attività pubblicistica e di collaborazione alla nascente rivista di poesia sarda S’Ischiglia, fondata e diretta dal bonorvese Angelo Dettori. Scompare giovanissimo il 24 gennaio 1951. Numerose composizioni liriche del sacerdote-poeta, la cui memoria ed arte è coltivata anche in facebook da un gruppo di estimatori, fanno parte della ricca discografia e repertorio del canto in limba.
Si propongono alla lettura le prime dieci otadas del canto XIX del poema Amsicora, in cui si coglie la sofferta desolazione e tormento per la sconfitta dell’Isola e la conseguente angoscia che travolgerà Amsicora, culminando a fine canto con l’estrema decisione del suicidio (XIX/48 – Nende: “Non sa ferida, o sarda zente,/ Mi bocchit, ma s’amore a sa Sardinia”).
Cantu Deghennoesimu (I/X)
Falat notte profunda, triste, amara
E d’ispaventos piena e de terrore.
Sas istellas pianghent Cornus rara
E mestas mandant debile lugore.
Ma sa face ‘e Amsicora est jara:
intensu centru de vivu abbrujore:
In una pedra isse s’est sezzidu
Dae milli dolores affligidu.
Non pianghet: su coro est siccadu
E sos ojos no’ ant perunu isfogu;
Fissat su logu sardu desoladu
E frequent’a Cornus girat ogu.
Poi dae mestizia forzadu
Narat cun limba ardente piùs che fogu:
Deus, ecco su tempus de ghiare
Cuddu chi det Sardigna liberare!
Ecco perdida est sa terra mia:
Sun ruttos Logudoro e Campidanu,
Su Gennargentu est in tribulia
E subra isse Roma alzat sa manu.
Beni, Liberadore e salva sia
S’Isula bella dae s’uraganu:
Arribba prestu, dividi s’altura
E fala pro calmare s’amargura.
A nieddu Sardigna est ammantada,
De dispreziu piena e disonore;
Ogni bellesa sua est pistada,
Ogni coro est cintu ‘e dolore.
Su nemigu pesadu at s’ispada
Pro isfogare s’insanu furore;
Fiammas at postu, dardos at lanzadu
E invanu su Sardu s’est pesadu.
Dae Casteddu fin’a Logudoro
Senza destruer non b’at una ‘idda.
Pianghe dolorosu, o sardu coro,
Tue t’infundas, o sarda massidda!
No ant sos ortos sos gravellos d’oro
Né sos cuccuros fragant de armidda;
Sos buscos sunt brujados e sos pianos
Sunt senza fruttu perdidos e vanos.
In sas fertiles terras solianas
Non seminant allegros sos massaio;
Sos grassos boes, sas baccas ispanas
Com’ant lassadu sos sardos trabajos;
Sas crabittas pintadas e galanas
Non bient de su sole piùs sos rajos:
Issas sunt mortas sutta su nemigu
Chi totu cantu at cherfidu a pinnigu.
Sas binzas nostras sunt senza su muru,
Dae manos anzenas bindennadas;
In neddue b’at orriu seguru:
Sas incunzas sunt totu devastadas;
Sos binos bezzos e sos novos puru
Sunt como in lontanissimas paradas;
In sas baddes non b’at perunu fruttu:
Ogni arbore posta est in luttu.
O baddes de Sardigna allentoradas,
Como falda totus in chinisu!
Serenas pianuras cultivadas,
Postas com’in dispreziu e in risu!
Prite sunt sas piantas atterradas
E distruttu su sardu paradisu?
Proite sos giardinos a crabone
Sunt ruttos, e sos muros a muntone?
Sos cuiles sunt buidos e tristos,
E in issos non vigilant sos canes;
Sunt sos medaos brujados e pistos,
Desolados che tanas de margianes.
Non b’at regalos, non b’at acquistos,
Né tascas gravant cun biancos panes;
Ogni arula bella, ogni concale
Est desertiche nidu in s’istadiale.
In sos rios non cantat s’ortulana,
Né in s’umbra riposat su pastore.
Sos pizzinnos accant’a sa funtana
Non si faghent cantende mannu onore.
Sa launedda, divina e galana,
S’est iscordada pro s’aspru dolore:
Sas serenadas nostras de dulzesa
Como non sunt che boghes d’amaresa.
Antiga terra inghiriada dae su mare;
accaretzada de su fluttu de sas undas..
sa forza de sos bentos ti consumada...
...frastagliada e ricama sas costeras,
formas ti dada, e su tempus ti modellada,
istella de su mare sempre bella.
S'Istoria millenaria in sa rena intúzzasa
e in sas perdas abbojas su faeddu;
túrras antigas de Sardigna meraviglia,
de sos nuraghes sa zenia istimas.
Medas misteros in memoria incunzas;
deo bardiare ti devo cun rispettu.
Paassadu b'á nemigos de d'onzia trettu,
versadu arritzolos de d'onzia sambene;
Brutales violenzias ti ana infertu,
assortios male chena semenes
Soberana terra inie t'an difesu,
mai su sardu a su tirannu si este arresu.
Su carattere e sos monte chi asa,
Pianuras, badhese e planartzas;
Deus t'ada crefidu de goi pintare,
sa forma de s'omine s'arrasta;
comente perda in su riu po saddiare,
riferimentu in su mediterraneu mare.
Terra in su mundu fentomada,
arrichida, conquistada e maltrattada
campagnas e montagnas cun sos suos colores.
Omines in paghe e conquistadores,
arrizzidos cun s'istessu pregiu:
dulche terra, fertile e ospitale.
Donzi perda inie pode faeddare:
chi serret cuiles o innalzada Nuraghes;
in domos antigas, pilastros e de granitu colúnnas
tragáda de rios o postas a cuntza;
chingh'inghiriat sos saltos, tancasa o tumbas,
chi sian quadradas mannas o tundasa..
(medas 'istoria de racontare.)
bardiana de arcanos universales
ses tue Sardigna terra de amare.
Barolus Viginti (Bonarcantu)
-Cantu ses bella, amada mia, cantu ses bella-
iscrittu puru d'ada Dante
In sos canticos de sos cantos;
s'ispiritu soave,
anima sospirosa,
reina de eleganza
Cantu ses bella...
Innoghe du fazzo presente,
intonada ti da cantas:
ispiraziones de un'istante,
in momentos de allerghia,
sas dentes tuos biancas,
sos ojos isplendentes .
Ca D'ada iscrittu Dante,
e non fuit delirante, nende,
Sese opera de Deus,
de sanos sentimentos
bellasa ninfa laudada
in tuttus sos momentos,
iscultura modellada ...
de sa natura su rittratu
de sa manu divina,
de s'omine su costatzu,
sa segunda de unu fiancu;
sa frisca rosa intumida ...
Custu este su cantu de sos cantos,
rosa chena ispinas,
lagrimas amorosas,
non si siccan mai sas fotzas,
Rosa chi cheret boddida
de lughe radiosa colorida
Candu osservo su passu
fiore chi faghes fruttu,
rosa frisca in birde pitzinnia,
tue sirena mi hasa attratu
cun sa tua tzenia
Cantu ses bella amada mia ...
chi connosches su caminu,
armoniosa bellesa
disegnu divinu,
puru unu iscrittu d'amentada
in su testamentu antigu.
tue chi isches puite ses naschida,
creatura disegnada
chi rinnovasa sa vida;
sa matta proibida
de su dimoniu tentada...
tentazione maledida
Deus t'ha perdonada,
e non ti nega sa grazia,
divina innamorada,
matrona de justitzia
in donzi contrada.
Sa mela malaita.
Sa prova chi separada
su bene cun su male,
chi ada rendiu mortale
totta s'umanidade;
de su serpenta amaliada;
luna de su sole illuminada.
Istupenda torrada s'aurora,
ei sa die cun su tempus si che colada;
su relotzu contende sa oras,
sentidu chi ti apassionada
amore chi si rinnovada ancora,
dontzia peccau perdonada..
Cantu ses bella amada mia,
cantu ses bella;
Barolus Viginti (Bonarcantu)
S’eterna ninnia
A ninnare a ninnia
Su cantu c’apo in coro,
est pro te prenda mia
S’anima nd’apo in gherra,
Su coro meu in dolu
Como in custa terra,
Prus no agato consolu!
Inue ses fiza mia
Ses che càndidu lizu,
Cun Deus e cun Maria
Drommis sena fastizu!
Prestu t’ant a ischidare
Sete trumbas de oro,
Che ànghelu as a bolare
In cumpanzia issoro!
A sete caddos de inie
Deus at dadu permissu,
de che giughere a tie
A su chelu prommissu!
A ninnare a ninnia,
Drommida s’est Lucia
In sas baddes fioridas
Pro s’eterna ninnia!
am.sechi/ 9aout..30 ans déjà!
custa ninnia, iscrita pro Lucia, custa prenda de fiza chi nos at lassadu 30 annos faghet,in su fiores su 'eranu sou, teniat 21 annu. Narant chi su tempus appagada ma sa perdida de una fiza o fizu non b'at tempus chi appagat su dolore, mi mancat comente sa prima die e m'at a mancare semper. custa ninnia l'apo cuminzada cando m'est mancada ma solu ocannu so ressessida a la cumprire, no est in sa natura de sas cosas chi babbos e mamas ch'interrent sos fizos.